16 Ağustos 1064’te Sultan Alparslan tarafından fethedilen Ani, Türklerin Anadolu’ya giriş kapısı olarak tarihe geçti. 884-1045 yılları arasında Bagratlılar, ardından 1045-1064 yılları arasında Bizanslılar tarafından yönetilen bu kadim kent, farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan bir mozaik niteliğinde. Fethin ardından Türk-İslam medeniyetinin Anadolu’daki ilk şehri olma özelliğini kazanan Ani, dini ve kültürel yapılarıyla bu unvanı taçlandırıyor. Kentin en dikkat çekici yapılarından biri olan Ebu’l Menuçehr Camisi, bu zengin tarihin en somut kanıtlarından biri.
Sultan Alparslan’ın 1072’deki vefatının ardından yerine geçen oğlu Sultan Melikşah’ın emriyle, 1072-1092 yılları arasında inşa edilen Ebu’l Menuçehr Camisi, adını dönemin önemli yöneticilerinden Ebu’l Menuçehr’den alıyor. Ani Ören Yeri Kazı Başkanı Doç. Dr. Muhammet Arslan, caminin batı cephesindeki kitabesinin zamanla yok olmasına rağmen, eski fotoğraflar sayesinde Sultan Melikşah döneminde yapıldığının kesin olarak bilindiğini belirtiyor. Bu cami, sadece Anadolu’daki ilk Türk camisi olmakla kalmıyor, aynı zamanda Türk cami mimarisinin de ilk temsilcilerinden biri olarak öne çıkıyor.
Ebu’l Menuçehr Camisi, mimari yapısıyla da büyük bir önem taşıyor. Doç. Dr. Muhammet Arslan, caminin derinlemesine planlı ve üç sahınlı yapısının, Büyük Selçuklular tarafından Anadolu öncesi coğrafyalarda uygulanan ve Anadolu’da ilk kez Ani’de görülen bir mimari şema olduğunu vurguluyor. Arslan, caminin Divriği Ulu Camisi’nin bir prototipi niteliğinde olduğunu da ekliyor. Her iki yapının da giriş kapıları, iç mekan düzenleri, iç avlu geleneği ve mihrap önü kubbesi gibi ortak özellikler taşıdığına dikkat çeken Arslan, Ani’deki caminin üç sahınlı, Divriği’deki caminin ise beş sahınlı olduğunu belirterek aralarındaki tek farka işaret ediyor.